Upadłość konsumencka — szansa na wyjście z zadłużenia

Kiedy warto rozważyć upadłość konsumencką?

Zadłużenie osoby fizycznej może wynikać z kredytów, pożyczek i innych zobowiązań. Część wierzytelności bywa zabezpieczona hipoteką na nieruchomości albo zastawem. Oceniając możliwość oddłużenia, należy ustalić kwoty zadłużenia, terminy spłaty i ustanowione zabezpieczenia.

Utrata pracy, choroba lub inne zmiany sytuacji życiowej mogą utrudnić terminową spłatę długów. Zaległość w spłacie może prowadzić do wypowiedzenia umowy i wymagalności pozostałego zadłużenia, po spełnieniu wymagań wynikających z umowy oraz właściwych przepisów. W przypadku zobowiązań bankowych znaczenie mają między innymi wcześniejsze wezwanie do zapłaty, możliwość wystąpienia o restrukturyzację i termin wypowiedzenia (art. 75 i 75c Prawa bankowego).

Zaciąganie kolejnych pożyczek na spłatę wymagalnych rat może prowadzić do spirali zadłużenia. Narastające odsetki, brak środków na spłatę i postępowania egzekucyjne uzasadniają analizę sytuacji finansowej oraz dostępnych sposobów oddłużenia. O możliwości ogłoszenia upadłości decyduje jednak niewypłacalność, a nie samo porównanie sumy długów z wartością majątku.

Podstawy ogłoszenia upadłości konsumenckiej

Upadłość konsumencka jest instytucją dającą dłużnikom, nieprowadzącym działalności gospodarczej, możliwość umorzenia części lub całości swoich zobowiązań w sytuacji, kiedy znajdą się one w stanie niewypłacalności.

Stan niewypłacalności zdefiniowany został jako stan, kiedy dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Oznacza to, że nie każdy problem związany z płynnością finansową dłużnika stanowić może podstawę do ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Jedynie jego kwalifikowana forma, czyli sytuacja, kiedy dłużnik faktycznie nie ma możliwości wykonywania zobowiązań, pozwala na rozważenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.

Pomocne w ustaleniu zaistnienia stanu niewypłacalności jest domniemanie, że dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli opóźnienie w wykonywaniu jego wymagalnych zobowiązań przekracza trzy miesiące. Oczywiście, stan niewypłacalności może nastąpić przed nadejściem tego terminu. Podobnie, pomimo trzymiesięcznego opóźnienia w regulowaniu wymagalnych zobowiązań, stan niewypłacalności może w ogóle nie nastąpić. Celem wprowadzenia takiego domniemania jest uproszczenie postępowania dowodowego przed sądem i ułatwienie możliwości zastosowania upadłości konsumenckiej.

Przyczyny zadłużenia a możliwość oddłużenia

Przyczyny zadłużenia mają znaczenie dla warunków oddłużenia. Umyślne doprowadzenie do niewypłacalności albo rażące niedbalstwo nie wykluczają samego ogłoszenia upadłości, ale mogą wpływać na długość planu spłaty. Celowe doprowadzenie do niewypłacalności podlega odrębnej ocenie i może prowadzić do odmowy oddłużenia.

Sąd ustala, czy dłużnik doprowadził do niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. W takim przypadku plan spłaty zasadniczo obejmuje od 36 do 84 miesięcy. W pozostałych przypadkach ustawową zasadą jest okres nie dłuższy niż 36 miesięcy, z dalszymi regułami dotyczącymi m.in. stopnia zaspokojenia wierzycieli i zaliczenia czasu postępowania.

Odrębnie należy ocenić celowe doprowadzenie do niewypłacalności, np. przez trwonienie majątku lub celowe niepłacenie wymagalnych zobowiązań. Art. 491^14a przewiduje wówczas odmowę oddłużenia, chyba że przemawiają za nim względy słuszności lub humanitarne. Sąd uwzględnia również, czy w okresie dziesięciu lat przed złożeniem wniosku wobec dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono część albo całość jego zobowiązań. Także w tym przypadku ustawa pozwala uwzględnić względy słuszności lub humanitarne.

Umorzenie długów bez planu spłaty

Jeżeli sytuacja osobista w oczywisty sposób wskazuje na trwałą niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat, sąd umarza zobowiązania bez ustalenia planu spłaty, z uwzględnieniem ustawowych przeszkód w oddłużeniu. Gdy niezdolność nie ma trwałego charakteru, stosuje się warunkowe umorzenie na zasadach określonych w art. 491¹⁶. W ciągu pięciu lat od uprawomocnienia się postanowienia upadły lub wierzyciel może wystąpić o ustalenie planu spłaty, jeżeli ustała niezdolność do spłacania zobowiązań. W tym okresie upadły ma również obowiązki sprawozdawcze.

Nie wszystkie długi podlegają umorzeniu. Wyłączenia obejmują m.in. alimenty, określone renty odszkodowawcze, kary grzywny i wskazane ustawowo obowiązki naprawienia szkody. Ochrona nie obejmuje również zobowiązań umyślnie nieujawnionych, jeżeli wierzyciel nie uczestniczył w postępowaniu.

Upadłość konsumencka tylko na wniosek

Należy zaznaczyć, że upadłość konsumencka jest postępowaniem wnioskowym. Innymi słowy, musi je zainicjować wniosek uprawnionego podmiotu. Sąd nie może ogłosić upadłości konsumenckiej z urzędu.

Wniosek składa przede wszystkim sam dłużnik. Wierzyciel może zainicjować postępowanie wobec osoby fizycznej w przypadkach szczególnych wskazanych w art. 8–9 Prawa upadłościowego, związanych m.in. z wcześniejszym prowadzeniem działalności gospodarczej. Nie jest to ogólne uprawnienie każdego wierzyciela dowolnego konsumenta.

Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej musi zawierać uzasadnienie. W uzasadnieniu wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej dłużnik powinien szczegółowo i precyzyjnie określić swoją sytuację materialną i osobistą, przemawiające za zaistnieniem stanu niewypłacalności oraz inne okoliczności mogące mieć wpływ na ocenę zaistnienia przesłanek ogłoszenia upadłości konsumenckiej przez sąd.

Wniosek można złożyć przez system Krajowego Rejestru Zadłużonych. Dłużnik będący konsumentem korzysta także z ustawowego wyjątku pozwalającego złożyć go z pominięciem systemu, na urzędowym formularzu. Opłata od wniosku wynosi 30 zł. Jest to opłata od wszczęcia sprawy, a nie całkowity koszt postępowania. Brak majątku nie musi jednak uniemożliwiać przeprowadzenia upadłości; ustawa przewiduje tymczasowe pokrycie określonych kosztów przez Skarb Państwa.

Jak przygotować się do złożenia wniosku?

Należy rzetelnie ustalić wszystkich wierzycieli, wysokość i terminy płatności zobowiązań, posiadany majątek, zabezpieczenia oraz aktualne dochody i koszty utrzymania. Wniosek wymaga również informacji o określonych wcześniejszych czynnościach majątkowych. Zatajenie danych może mieć poważne skutki dla przebiegu postępowania i możliwości oddłużenia.

Przed złożeniem wniosku trzeba także ocenić konsekwencje dla mieszkania, innych składników majątku i sytuacji rodzinnej. Upadłość może być szansą na wyjście z zadłużenia, ale wymaga współpracy z syndykiem i wykonywania obowiązków określonych przez sąd.