Choroba lub utrata pracy podczas wykonywania planu spłaty — co z ratami?

Utrata dochodu nie zmienia sama wysokości rat

Plan spłaty ustala sąd. Jego wykonanie wymaga przestrzegania określonych kwot, terminów i pozostałych obowiązków, dopóki nie nastąpi odpowiednia zmiana rozstrzygnięcia. Utrata pracy, obniżenie wynagrodzenia czy rozpoczęcie leczenia mogą uzasadniać ponowną ocenę możliwości dłużnika, ale nie tworzą ustawowych wakacji od spłaty. Również samo złożenie wniosku nie oznacza, że dotychczasowy harmonogram przestał obowiązywać.

Znaczenie ma rzeczywisty wpływ zdarzenia na zdolność wykonywania planu. Krótkie zwolnienie lekarskie przy zachowaniu dochodu będzie oceniane inaczej niż długotrwała niezdolność do pracy połączona ze zwiększonymi kosztami leczenia. Sąd analizuje sytuację jako całość, w tym możliwości zarobkowe, konieczne wydatki i perspektywy poprawy.

Kiedy sąd może zmienić plan spłaty?

Jeżeli upadły nie może wywiązać się z obowiązków określonych w planie, może wystąpić o jego zmianę na podstawie art. 491¹⁹ ust. 1 Prawa upadłościowego. Sąd rozpoznaje wniosek po wysłuchaniu wierzycieli. Możliwe jest dostosowanie sposobu spłaty do nowych warunków, a ustawa pozwala także przedłużyć termin spłaty o dalszy okres nieprzekraczający osiemnastu miesięcy.

Wniosek powinien przedstawiać konkretną przeszkodę oraz wyjaśniać, dlaczego wcześniejsze założenia przestały odpowiadać rzeczywistości. Istotne są dokumenty dotyczące dochodów, zakończenia zatrudnienia, leczenia i niezbędnych kosztów utrzymania. Przy przejściowych trudnościach szczególnie ważna będzie prognoza odzyskania możliwości płatniczych. Sama informacja o pogorszeniu sytuacji, bez pokazania jej skutków dla budżetu, może nie wystarczyć.

Trwała przeszkoda może prowadzić do oddłużenia

Odrębne rozwiązanie przewiduje art. 491¹⁹ ust. 2. Jeżeli brak możliwości wykonania planu ma charakter trwały i wynika z okoliczności niezależnych od upadłego, sąd może na jego wniosek uchylić plan oraz umorzyć niewykonane zobowiązania objęte ustawowym zakresem oddłużenia. Obie przesłanki muszą wystąpić łącznie. Nie każda ciężka choroba oznacza trwałą niemożność spłaty, podobnie jak samo bezrobocie nie przesądza o braku przyszłych możliwości zarobkowych.

Przy ocenie trwałości znaczenie mają rokowania, możliwość wykonywania innej pracy oraz sytuacja osobista dłużnika. To rozstrzygnięcie nie usuwa zobowiązań ustawowo wyłączonych z umorzenia, takich jak alimenty. Jest też inną instytucją niż umorzenie zobowiązań bez ustalania planu, o którym sąd rozstrzyga na wcześniejszym etapie postępowania.

Niewykonywanie planu może pozbawić oddłużenia

Uchylenie planu nie zawsze jest korzystne. Zgodnie z art. 491²⁰ Prawa upadłościowego niewykonywanie obowiązków może prowadzić do uchylenia planu z urzędu albo na wniosek wierzyciela, a wtedy zobowiązania nie podlegają umorzeniu. Sąd uwzględnia jednak ustawowe wyjątki: nieznaczny charakter uchybienia oraz względy słuszności lub humanitarne przemawiające za dalszym wykonywaniem planu.

Dlatego trzeba odróżnić wniosek o zmianę planu, wniosek o uchylenie połączone z oddłużeniem z powodu trwałej przeszkody oraz postępowanie wywołane naruszaniem obowiązków. Choć wszystkie dotyczą tego samego planu, mają inne przesłanki i konsekwencje. Ocena przyczyn zaległości oraz zachowania dłużnika pozwala ustalić, która podstawa rzeczywiście odpowiada sytuacji.

Sprawozdania i rzetelne informacje nadal są wymagane

Trudności finansowe nie znoszą obowiązku składania corocznego sprawozdania z wykonania planu do końca kwietnia za poprzedni rok kalendarzowy. Wykazuje się w nim wymagane ustawą przychody, spłacone kwoty oraz nabyte składniki majątkowe przekraczające ustawowy próg wartości. Dołącza się kopię złożonego rocznego zeznania podatkowego. Podstawą tych obowiązków jest art. 491¹⁸ ust. 3.

Brak sprawozdania, zatajenie przychodów lub majątku oraz niedozwolone rozporządzenia majątkowe również mogą skutkować uchyleniem planu bez umorzenia długów. Dokumentowanie przeszkód i przedstawianie pełnych informacji ma zatem znaczenie niezależnie od samej wysokości zapłaconych rat. Sąd musi móc odróżnić obiektywną trudność od nierzetelnego wykonywania obowiązków.

Poprawa sytuacji i zakończenie spłaty

Ustawa reguluje także istotną poprawę sytuacji majątkowej. Jeżeli wynika ona z innych przyczyn niż wzrost wynagrodzenia za pracę lub dochodu z osobiście wykonywanej działalności zarobkowej, dłużnik albo wierzyciel może żądać zmiany planu. Sam wzrost zarobków z własnej pracy nie stanowi więc podstawy wskazanej w art. 491¹⁹ ust. 3.

Sprawy o zmianę i uchylenie planu sąd rozpoznaje na rozprawie. Po prawidłowym wykonaniu obowiązków potrzebne jest postanowienie stwierdzające wykonanie planu i umorzenie odpowiednich zobowiązań. Rozwiązanie problemów ze spłatą wymaga zatem właściwego rozstrzygnięcia sądowego, a nie jedynie uzgodnienia niższych przelewów z poszczególnymi wierzycielami.