Co oznacza bezskuteczność wobec masy upadłości?
Bezskuteczność pozwala potraktować określone rozporządzenie tak, aby jego skutki nie pozbawiały wierzycieli zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym. Nie każda zakwestionowana umowa staje się przez to nieważna między stronami. Ważność umowy i jej skuteczność wobec masy są odrębnymi zagadnieniami. Forma aktu notarialnego sama nie wyklucza zastosowania przepisów chroniących wierzycieli.
Prawo upadłościowe przewiduje zarówno bezskuteczność wynikającą z samej ustawy, jak i przypadki wymagające rozstrzygnięcia właściwego organu. Syndyk powinien wskazać podstawę żądania i okoliczności, które ją uzasadniają. Nabywca lub obdarowany może przedstawić dokumenty oraz zarzuty, lecz samo przekonanie, że transakcja została dawno zakończona, nie przesądza wyniku.
Darowizna i rażąco zaniżona cena
Art. 127 ust. 1 obejmuje rozporządzenia dokonane w ciągu roku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli były nieodpłatne albo wartość świadczenia dłużnika rażąco przewyższała wartość otrzymanego lub zastrzeżonego świadczenia wzajemnego. Punktem odniesienia jest tutaj co do zasady złożenie wniosku, a nie późniejszy dzień ogłoszenia upadłości.
Darowizna może zatem podlegać tej regule bez konieczności wykazywania pozorności umowy. Przy sprzedaży znaczenie ma rzeczywista relacja wartości. Każda obniżka wobec ceny ofertowej nie jest jeszcze rażącą dysproporcją: trzeba uwzględnić stan przedmiotu, jego wady i warunki transakcji. Z kolei wpisanie wysokiej ceny do dokumentu nie zastępuje oceny rzeczywistego świadczenia i jego wykonania.
Ustawa reguluje też inne czynności. Przykładowo art. 127 ust. 3 dotyczy zabezpieczenia lub zapłaty długu jeszcze niewymagalnego w ciągu sześciu miesięcy przed wnioskiem, z możliwością obrony przewidzianą w tym przepisie. Zakres badania jest więc szerszy niż same darowizny nieruchomości.
Dlaczego transakcje z rodziną są oceniane odrębnie?
Art. 128 przewiduje szczególną kontrolę odpłatnych czynności z określonymi osobami bliskimi dokonanych w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku. Obejmuje między innymi małżonka, wskazanych krewnych i powinowatych, partnera pozostającego we wspólnym pożyciu oraz osobę prowadzącą wspólne gospodarstwo domowe. Ustawa wskazuje również określone powiązania ze spółkami.
W tym reżimie czynność uznaje za bezskuteczną sędzia-komisarz, chyba że druga strona wykaże brak pokrzywdzenia wierzycieli. Samo odpłatne nazwanie transakcji ani pokrewieństwo nie zastępują analizy ustawowych przesłanek. W uproszczonej upadłości konsumenckiej czynność zastrzeżoną dla sędziego-komisarza wykonuje wyznaczony sędzia, zgodnie z art. 491⁵ ust. 3.
Czy starszej umowy syndyk nie może już podważyć?
Upływ roku nie zapewnia ogólnej ochrony przed zakwestionowaniem wcześniejszej czynności. Art. 131 odsyła uzupełniająco do ochrony wierzycieli przewidzianej w Kodeksie cywilnym, w tym skargi pauliańskiej. Art. 527 KC wymaga w szczególności pokrzywdzenia wierzyciela i określonej świadomości uczestników; dalsze przepisy wprowadzają domniemania oraz wyjątki.
Przy korzyści uzyskanej bezpłatnie art. 528 KC pozwala na ochronę wierzyciela również wtedy, gdy obdarowany nie wiedział o pokrzywdzeniu. Art. 534 wyznacza pięcioletni termin liczony od czynności. Równolegle art. 132 ust. 3 Prawa upadłościowego ogranicza żądanie uznania czynności za bezskuteczną do dwóch lat od ogłoszenia upadłości, chyba że uprawnienie według KC wygasło wcześniej; ograniczenie to nie dotyczy zarzutu. Są to różne terminy, o różnych początkach; nie tworzą reguły, że po jednym roku każda darowizna pozostaje bezpieczna.
Co musi zwrócić osoba, która otrzymała majątek?
Zgodnie z art. 134 to, co wskutek bezskutecznej czynności wyszło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy. Gdy zwrot w naturze jest niemożliwy, wchodzi w grę równowartość pieniężna. Przepis przewiduje także możliwość zapłaty różnicy wartości za zgodą sędziego-komisarza, przy spełnieniu ustawowych warunków.
Rozliczeniu podlega również świadczenie wzajemne nabywcy, ale nie zawsze przez natychmiastowy zwrot całej zapłaconej ceny. Znaczenie ma między innymi to, czy świadczenie pozostało wyodrębnione w masie lub czy masa jest nim wzbogacona. W pozostałym zakresie nabywcy może przysługiwać wierzytelność dochodzona w postępowaniu. Przekazanie rzeczy dalej nie gwarantuje więc braku roszczeń majątkowych.
Jak wcześniejsze rozporządzenia wpływają na oddłużenie?
We wniosku i późniejszych wyjaśnieniach trzeba rzetelnie ujawnić wymagane dane oraz dokumenty. Art. 57 i art. 491² regulują obowiązki informacyjne, a syndyk weryfikuje historię majątku. Ukrywanie czynności może spowodować dalsze konsekwencje procesowe, utrudnić oddłużenie, a przy spełnieniu znamion przestępstwa również rodzić odpowiedzialność karną.
Samo zawarcie wcześniejszej umowy nie przesądza automatycznie odmowy oddłużenia. Sąd ocenia między innymi przyczyny niewypłacalności i zachowanie dłużnika na podstawie art. 491¹⁴a i następnych. Pełna dokumentacja ceny, zapłaty i celu transakcji pozwala ustalić jej rzeczywisty przebieg. Sprzedaż po ogłoszeniu upadłości majątku należącego do masy podlega już odrębnej regule nieważności z art. 77.
Publikacja ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena konkretnej sprawy wymaga uwzględnienia jej okoliczności i właściwego stanu prawnego.
Wróć do bazy wiedzy