Kiedy spółka jest niewypłacalna? Dwa testy i wyjątki dla spółek osobowych

Utrata zdolności do płacenia wymagalnych długów

Art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego uznaje dłużnika za niewypłacalnego, gdy utracił zdolność wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Chodzi o rzeczywistą możliwość płacenia należności, których termin już nadszedł. Test ten dotyczy zarówno spółek z o.o., jak i handlowych spółek osobowych: jawnych, partnerskich, komandytowych oraz komandytowo-akcyjnych.

Trzeba ocenić zasoby pieniężne, spodziewane wpływy i dostępne finansowanie w zestawieniu z płatnościami. Majątek o wysokiej wartości nie zawsze pozwala regulować długi na bieżąco. Nieruchomość, której nie można odpowiednio szybko sprzedać ani wykorzystać jako źródła finansowania, nie zapewnia sama przez się płynności przedsiębiorstwa.

Co oznacza opóźnienie przekraczające trzy miesiące?

Art. 11 ust. 1a wprowadza domniemanie utraty zdolności płatniczej, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. Domniemanie ułatwia wykazanie niewypłacalności, ale można je obalić odpowiednimi dowodami. Nie ustanawia automatycznej reguły, że każde opóźnienie o takim czasie oznacza nieodwracalny upadek firmy.

Z drugiej strony niewypłacalność może powstać przed upływem trzech miesięcy. Jeżeli spółka rzeczywiście utraciła zdolność zapłaty, brak ustawowego domniemania nie usuwa tego stanu. Ważne jest również odróżnienie niemożności płacenia od sporu o zasadność konkretnego roszczenia. Samo zakwestionowanie faktury nie pozwala jednak pominąć rzeczywiście istniejących, wymagalnych długów.

Drugi test: zobowiązania większe od majątku

Art. 11 ust. 2 przewiduje dodatkową podstawę dla osób prawnych i jednostek organizacyjnych mających zdolność prawną. Niewypłacalność występuje także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez okres dłuższy niż 24 miesiące. W spółce z o.o. należy badać tę przesłankę niezależnie od zdolności do bieżącego płacenia.

Nie wystarczy pojedynczy bilans z ujemnym kapitałem własnym. Ustawa wymaga odpowiedniej relacji zobowiązań do majątku oraz czasu jej utrzymywania się. Jednocześnie 24 miesiące nie są okresem ochronnym wobec utraty płynności: jeżeli wcześniej spełniono pierwszy test, niewypłacalność już wystąpiła, choć drugi test nie został jeszcze spełniony.

Nie wszystkie pozycje uwzględnia się tak samo

W teście z art. 11 ust. 2 nie wlicza się do majątku składników, które nie weszłyby do masy upadłości. Z zobowiązań wyłącza się zobowiązania przyszłe, w tym objęte warunkiem zawieszającym, oraz wskazane w art. 342 ust. 1 pkt 4 zobowiązania wobec wspólników lub akcjonariuszy z tytułu pożyczek i podobnych czynności. Ustawa zawiera też szczególne wyłączenia dotyczące określonych instrumentów finansowych.

Te korekty wymagają sprawdzenia charakteru poszczególnych pozycji. Nie każda pożyczka może zostać pominięta tylko dlatego, że finansujący jest podmiotem powiązanym. Nie można również zastępować oceny wartości majątku prostym sumowaniem historycznych cen zakupu. Analiza powinna wskazywać przyjęte wartości i podstawę każdej korekty.

Domniemanie bilansowe i możliwość oddalenia wniosku

Art. 11 ust. 5 przewiduje osobne domniemanie przewagi zobowiązań nad majątkiem. Powstaje ono, gdy bilans przez ponad 24 miesiące wykazuje zobowiązania przekraczające aktywa, po wyłączeniu rezerw na zobowiązania i zobowiązań wobec jednostek powiązanych. Są to zasady domniemania bilansowego; nie należy ich utożsamiać z zakresem wyłączeń przy właściwym teście zadłużenia.

Art. 11 ust. 6 pozwala sądowi oddalić wniosek, jeśli nie ma zagrożenia utraty zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań w niedługim czasie. Przepis ma znaczenie przy nadmiernym zadłużeniu bez utraty płynności. Nie uprawnia zarządu do automatycznego pomijania testu zadłużenia tylko dlatego, że spółka jeszcze płaci.

Istotny wyjątek dla spółek osobowych

Art. 11 ust. 2–6 nie stosuje się do handlowej spółki osobowej, w której choć jeden wspólnik odpowiadający za jej zobowiązania bez ograniczenia całym majątkiem jest osobą fizyczną. Wynika to wprost z art. 11 ust. 7. W takim przypadku niewypłacalność ocenia się według utraty zdolności płatniczej, z uwzględnieniem domniemania trzymiesięcznego opóźnienia.

Przykładowo wyjątek obejmie spółkę jawną z takim wspólnikiem lub spółkę komandytową, której komplementariuszem jest osoba fizyczna. Jeżeli jedynym komplementariuszem jest spółka z o.o., a osoby fizyczne są wyłącznie komandytariuszami odpowiadającymi w ustawowo ograniczonym zakresie, sama ich obecność nie spełnia warunku wyłączenia. Decyduje rzeczywisty status prawny wspólników, a nie nazwa spółki.

Jakie dane pozwalają ustalić moment niewypłacalności?

Potrzebne są zestawienia długów z terminami wymagalności, historia płatności, salda rachunków, informacje o finansowaniu i egzekucjach oraz dokumenty dotyczące majątku. Przy teście zadłużenia konieczne jest odtworzenie sytuacji w czasie, a nie tylko analiza ostatniego sprawozdania rocznego. Ocenę należy odnosić do konkretnej spółki, oddzielając ją od sytuacji jej wspólników.

Wynik wpływa na termin z art. 21 Prawa upadłościowego i wybór dalszych działań. Ustalenie niewypłacalności nie przekreśla restrukturyzacji: art. 6 Prawa restrukturyzacyjnego dopuszcza ją także wobec dłużnika już niewypłacalnego, jeżeli spełnione są pozostałe wymagania ustawy.