Układ konsumencki — czy można porozumieć się z wierzycielami bez ogłaszania upadłości?

Dla kogo jest postępowanie o układ konsumencki?

Art. 491²⁵ Prawa upadłościowego pozwala wystąpić o otwarcie postępowania osobie fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, która stała się niewypłacalna. Nie wystarcza samo zagrożenie niewypłacalnością. Jest to odrębna procedura od restrukturyzacji czynnego przedsiębiorcy oraz od układu zawieranego już w toku ogłoszonej upadłości.

Sąd ocenia, czy możliwości zarobkowe i sytuacja zawodowa uprawdopodobniają zdolność pokrycia kosztów oraz zawarcia i wykonania układu. Stały dochód może przemawiać za takim rozwiązaniem, ale trzeba porównać go z koniecznymi kosztami utrzymania i proponowanymi ratami. Wysoka wartość majątku przy braku środków na regularne wpłaty nie rozwiązuje sama problemu wykonalności układu.

Wniosek dłużnika albo skierowanie przez sąd

Dłużnik może sam złożyć do sądu upadłościowego wniosek o otwarcie postępowania. Powinien przedstawić wymagane informacje dotyczące swojej sytuacji, majątku i wierzycieli oraz wstępne propozycje układowe. Dokumenty mają umożliwić ocenę zarówno przyczyn trudności, jak i tego, z jakich środków zostanie sfinansowana proponowana spłata.

Do procedury układowej może również skierować sąd rozpoznający wniosek o ogłoszenie upadłości, chyba że dłużnik w tym wniosku wyraził brak zgody na udział w postępowaniu układowym. Nie oznacza to automatycznego zastępowania każdej upadłości układem. Także w tym wariancie muszą istnieć dostateczne perspektywy pokrycia kosztów i wykonania uzgodnionych zobowiązań.

Nadzorca pomaga przygotować układ, ale potrzebne są głosy wierzycieli

Po otwarciu postępowania działa nadzorca sądowy. Przygotowuje z dłużnikiem propozycje układowe, sporządza spisy wierzytelności oraz organizuje zgromadzenie. Układ może przewidywać między innymi raty, odroczenie płatności lub dopuszczalne zmniejszenie zobowiązań. Zakres propozycji zależy jednak od rodzaju długu, ustawowych wyłączeń i szczególnych ograniczeń dotyczących niektórych wierzycieli.

Nie jest to jednostronna decyzja dłużnika o spłaceniu dowolnej części zadłużenia. Konieczne jest przyjęcie układu według odpowiednio stosowanych przepisów o głosowaniu oraz zatwierdzenie przez sąd. Warunki muszą respektować ochronę wierzycieli i mieć realne podstawy finansowe. Zgoda na samo rozpoczęcie rozmów nie jest jeszcze zgodą na ostateczny harmonogram.

Czy układ pozwala zachować mieszkanie?

Procedura nie zakłada automatycznej sprzedaży majątku przez syndyka, ponieważ nie jest ogłoszeniem upadłości. Układ może opierać się na przyszłych dochodach i przewidywać pozostawienie nieruchomości dłużnikowi. Zachowanie majątku nie jest jednak gwarantowanym skutkiem otwarcia postępowania. Znaczenie mają wartość nieruchomości, zabezpieczenia, propozycje oraz sytuacja poszczególnych wierzycieli.

Co do zasady układ zawiera się na okres nieprzekraczający pięciu lat. Art. 491³³ przewiduje wyjątki, w tym możliwość dłuższego okresu, gdy układ zachowuje nieruchomość zaspokajającą potrzeby mieszkaniowe dłużnika lub osób na jego utrzymaniu. Osobny wyjątek dotyczy należności ze stosunku pracy objętych układem za zgodą wierzyciela, zgodnie z art. 151 ust. 2 Prawa restrukturyzacyjnego; dłuższy okres obejmuje wtedy tylko część układu dotyczącą tych należności. Dłuższy harmonogram nadal musi być wykonalny i przejść wymaganą procedurę.

Jakie koszty trzeba uwzględnić?

Składając własny wniosek, dłużnik wpłaca zaliczkę równą przeciętnemu miesięcznemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw bez nagród z zysku za trzeci kwartał poprzedniego roku, ogłoszonemu przez GUS. Brak zaliczki prowadzi do zwrotu wniosku. Przy skierowaniu przez sąd zaliczkę uiszcza się nadzorcy w terminie trzydziestu dni od otwarcia; jej brak może prowadzić do umorzenia procedury i rozpoznania wniosku upadłościowego.

Do budżetu trzeba włączyć także opłatę sądową, inne koszty postępowania oraz wynagrodzenie nadzorcy. Według art. 491³⁵ wynosi ono 15% zaspokojenia wierzycieli do 100 000 zł, 3% od nadwyżki ponad 100 000 zł do 500 000 zł i 1% od dalszej nadwyżki. Ustawa przewiduje opłatę wstępną równą połowie wskazanego wynagrodzenia GUS, stanowiącą część wynagrodzenia nadzorcy i jego minimalny poziom.

Terminy oraz skutki niepowodzenia

Zgromadzenie powinno odbyć się najpóźniej w ciągu trzech miesięcy od otwarcia postępowania, a przy skierowaniu przez sąd — czterech miesięcy. Nadzorca przedstawia następnie wniosek dotyczący zatwierdzenia układu. Brak przedstawienia wniosku o zatwierdzenie w ciągu sześciu miesięcy od otwarcia jest jedną z ustawowych podstaw umorzenia postępowania. Podobny skutek może wywołać niewykonywanie obowiązków lub utrata realnej zdolności sfinansowania procedury i układu.

Po zatwierdzeniu układu dłużnik wykonuje go za pośrednictwem nadzorcy wykonania układu. Powodzenie zależy więc nie tylko od uzyskania głosów, lecz również od wieloletniej zdolności do terminowych wpłat. Rzetelny budżet powinien uwzględniać konieczne utrzymanie, koszty postępowania oraz rozsądną rezerwę na zmiany dochodów, zamiast opierać się wyłącznie na najbardziej korzystnym scenariuszu.