Czy można ogłosić upadłość konsumencką bez majątku i dochodów?

Brak majątku nie zastępuje przesłanki niewypłacalności

Podstawą ogłoszenia upadłości pozostaje niewypłacalność, czyli utrata zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Wynika to z art. 10 i 11 Prawa upadłościowego. Osoba, która nie posiada nieruchomości, ale terminowo reguluje zobowiązania z bieżącego wynagrodzenia, nie staje się niewypłacalna wyłącznie dlatego, że nie zgromadziła majątku.

Z drugiej strony brak rzeczy możliwych do sprzedaży nie zamyka drogi do postępowania wszczynanego przez konsumenta. Art. 491² ust. 1 ogranicza stosowanie art. 13, przewidującego oddalenie wniosku przy majątku niewystarczającym na koszty, do przypadku wniosku złożonego wyłącznie przez wierzyciela. Nie należy przenosić tego ograniczenia na własny wniosek konsumenta. Dopuszczalne jest także postępowanie, w którym występuje tylko jeden wierzyciel.

Kto finansuje postępowanie przy pustej masie?

Art. 491⁷ przewiduje tymczasowe pokrycie kosztów przez Skarb Państwa, gdy majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na ich pokrycie albo w masie brak płynnych funduszów. Pozwala to przeprowadzić potrzebne czynności również wtedy, gdy syndyk nie ma czego sprzedać ani z czego od razu sfinansować postępowania.

Tymczasowe finansowanie nie oznacza zawsze ostatecznego poniesienia całych kosztów przez państwo. Jeżeli środki pojawią się w masie, podlegają odpowiedniemu rozliczeniu. Niepokryte koszty mogą zostać uwzględnione w planie spłaty, przy zastosowaniu art. 491¹⁵ ust. 2 i 3. Sąd bierze pod uwagę możliwości upadłego oraz konieczne utrzymanie jego i osób zależnych. Przy umorzeniu zobowiązań bez planu sąd obciąża Skarb Państwa tymczasowo pokrytymi kosztami.

Mechanizm ten dotyczy kosztów postępowania upadłościowego. Nie należy utożsamiać go z automatycznym pokrywaniem każdego wydatku poniesionego przez dłużnika, na przykład wynagrodzenia prywatnie wybranego pełnomocnika.

Czy osoba bez pracy musi wykonywać plan spłaty?

Opisane dalej zasady dotyczą typowego uproszczonego postępowania konsumenckiego. Jeżeli sąd skieruje sprawę do prowadzenia według części pierwszej ustawy na podstawie art. 491¹ ust. 2, procedurę oddłużenia określają art. 369–370f. Nie należy utożsamiać przebiegu tych dwóch trybów.

Sąd ocenia możliwości zarobkowe, a nie tylko saldo rachunku lub zatrudnienie w dniu składania wniosku. Przejściowe bezrobocie nie przesądza, że dłużnik nie będzie mógł dokonywać żadnych wpłat w kolejnych miesiącach. Znaczenie mają zdrowie, kwalifikacje, sytuacja rodzinna oraz rzeczywista możliwość uzyskiwania dochodów.

Jeżeli upadły może przeznaczać część środków na wierzycieli po uwzględnieniu koniecznych potrzeb, sąd może ustalić plan spłaty również wtedy, gdy wcześniej nie zlikwidowano żadnego majątku. Ustawa nie uzależnia planu od posiadania mieszkania czy samochodu. Nie ma też podstaw do obietnicy, że brak obecnego wynagrodzenia zapewni ratę zerową albo umorzenie zobowiązań bez dodatkowych obowiązków.

Kiedy możliwe jest umorzenie bez planu spłaty?

Art. 491¹⁶ ust. 1 dotyczy sytuacji osobistej, która w oczywisty sposób wskazuje na trwałą niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat. Wymaga zatem oceny nie tylko obecnego niedostatku, ale także trwałości ograniczeń. Długotrwała choroba, zakres niepełnosprawności lub inne przeszkody muszą być ocenione w ich rzeczywistym wpływie na możliwość spłacania wierzycieli.

Nie istnieje jeden dokument, który w każdej sprawie automatycznie uruchamia ten skutek. Istotne mogą być dokumentacja leczenia, orzeczenia dotyczące zdolności do pracy, wysokość świadczeń i konieczne wydatki. Jeżeli w toku sprawy zgromadzono środki, sąd może również rozstrzygnąć o ich podziale zgodnie z ustawą. Umorzenie bez przyszłego planu spłaty nie oznacza pominięcia funduszów już uzyskanych dla wierzycieli.

Na czym polega warunkowe umorzenie zobowiązań?

Gdy niezdolność do jakichkolwiek spłat nie ma charakteru trwałego, art. 491¹⁶ ust. 2a przewiduje warunkowe umorzenie bez ustalania planu. Istotny jest okres pięciu lat od uprawomocnienia się postanowienia. Jeżeli w tym okresie upadły lub wierzyciel złoży stosowny wniosek, a ustanie przeszkoda w dokonywaniu spłat, sąd może ustalić plan. Wniosek wniesiony w terminie może zostać rozpoznany już po upływie pięciu lat.

Przez okres warunkowy pozostają obowiązki informacyjne i ograniczenia czynności majątkowych. Upadły składa coroczne sprawozdania, wykazuje przychody, określone nabytki, możliwości zarobkowe i koszty utrzymania oraz dołącza roczne zeznanie podatkowe. Ukrywanie dochodów lub niewykonywanie ustawowych obowiązków może doprowadzić do uchylenia warunkowego umorzenia. Nie jest to więc natychmiastowe, ostateczne zamknięcie sprawy.

Dlaczego ogłoszenie upadłości nie gwarantuje umorzenia wszystkich długów?

Sąd odrębnie bada przesłanki oddłużenia. Art. 491¹⁴a przewiduje odmowę w określonych sytuacjach, w tym przy celowym doprowadzeniu do niewypłacalności lub istotnym zwiększeniu jej stopnia, z ustawowymi wyjątkami dotyczącymi słuszności i względów humanitarnych. Również rzetelne wykonywanie obowiązków w toku postępowania ma znaczenie dla jego wyniku.

Ponadto nie wszystkie zobowiązania podlegają umorzeniu. Art. 491²¹ ust. 2 wyłącza między innymi alimenty i określone zobowiązania wynikające z orzeczeń karnych. Ocena możliwości upadłości bez majątku powinna zatem obejmować trzy odrębne kwestie: istnienie niewypłacalności, finansowanie postępowania oraz warunki późniejszego oddłużenia. Brak majątku może współistnieć z każdą z ustawowych ścieżek zakończenia sprawy.