Upadłość jednego małżonka — co ze wspólnym majątkiem i długami drugiego?

Co zmienia dzień ogłoszenia upadłości?

Z dniem ogłoszenia upadłości powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa. Skutek wynika z art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego i art. 53 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie trzeba wcześniej zawierać intercyzy ani uzyskiwać osobnego wyroku. Samo złożenie wniosku o upadłość nie wywołuje jeszcze tego skutku; nie należy też przesuwać go na dzień uprawomocnienia się postanowienia.

Jeżeli wcześniej obowiązywała wspólność majątkowa, majątek wspólny wchodzi do masy upadłości w całości, a jego podział jest niedopuszczalny. Zasada może dotyczyć wspólnego mieszkania, samochodu i oszczędności. Nie polega na pozostawieniu drugiemu małżonkowi połowy każdej rzeczy, podczas gdy syndyk sprzedaje wyłącznie pozostałą połowę.

Majątek wspólny a osobisty majątek małżonka

O przynależności rzeczy nie przesądza samo nazwisko na fakturze czy rachunku bankowym. Według art. 31 KRO do majątku wspólnego należą zasadniczo przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności, także przez jednego małżonka, oraz pobrane wynagrodzenia. Trzeba jednak sprawdzić wyjątki i rzeczywiste źródło nabycia.

Art. 33 KRO zalicza do majątku osobistego między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności oraz otrzymane przez dziedziczenie lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej. Majątek osobisty małżonka, który nie upadł, co do zasady nie staje się masą upadłości drugiej osoby. Zarobki tego małżonka uzyskane po powstaniu rozdzielności również wymagają odróżnienia od wcześniejszych wspólnych oszczędności. Dla wykazania tych okoliczności istotne są umowy, dokumenty spadkowe i historia przepływów.

Jak małżonek dochodzi swojej części?

Art. 124 ust. 3 pozwala małżonkowi dochodzić należności z tytułu udziału w majątku wspólnym przez zgłoszenie wierzytelności syndykowi. Powinien on określić i udokumentować swoje roszczenie, korzystając z właściwego trybu zgłoszenia. W uproszczonej upadłości konsumenckiej syndyk zawiadamia małżonka i poucza go o dotyczących tej sytuacji przepisach.

Roszczenie pieniężne nie zapewnia wypłaty połowy ceny mieszkania bezpośrednio po sprzedaży. Poziom zaspokojenia zależy od zasad podziału funduszów i sytuacji masy. Odrębnie trzeba traktować żądanie wydania rzeczy rzeczywiście należącej do majątku osobistego małżonka. To spór o przynależność składnika, a nie realizacja udziału w dawnym majątku wspólnym.

Szczególny wyjątek z art. 124 ust. 5 obejmuje przedmioty służące wyłącznie działalności gospodarczej lub zawodowej małżonka niebędącego upadłym. Wyłączenie nie obejmuje jednak takich rzeczy nabytych do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości.

Czy intercyza skutecznie oddziela majątek?

Umowa ustanawiająca rozdzielność może być skuteczna wobec masy tylko wtedy, gdy zawarto ją co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Art. 126 nakazuje odpowiednio stosować tę regułę także do umownego ograniczenia wspólności. Późniejsza intercyza może być ważna między małżonkami, a jednocześnie nie zapewniać oczekiwanego skutku wobec masy.

Samo spełnienie warunku dotyczącego daty intercyzy nie rozstrzyga jeszcze skuteczności późniejszego podziału majątku, darowizn czy sprzedaży między małżonkami. Czynności te podlegają odrębnej ocenie. Nie można więc wyprowadzać z aktu notarialnego ogólnego wniosku, że cały majątek przypisany małżonkowi pozostaje poza zainteresowaniem syndyka.

Rozwód i sądowa rozdzielność też wymagają sprawdzenia

Dla rozdzielności ustanowionej przez sąd art. 125 przewiduje inne reguły niż dla intercyzy. Ustanowienie jej w ciągu roku przed złożeniem wniosku upadłościowego jest bezskuteczne wobec masy, chyba że pozew o rozdzielność wniesiono co najmniej dwa lata przed tym wnioskiem. Po ogłoszeniu upadłości nie można ustanowić rozdzielności z datą wcześniejszą niż ogłoszenie upadłości.

Przepisy obejmują odpowiednio również ustanie wspólności wskutek rozwodu, separacji albo ubezwłasnowolnienia. Ustawa przewiduje przy tym szczególną możliwość dochodzenia skuteczności rozdzielności przez małżonka lub rozwiedzionego małżonka przy wykazaniu określonych przesłanek. Dlatego ocena wymaga zarówno dat orzeczeń i wniesienia spraw, jak też okoliczności ich powstania oraz wpływu na wierzycieli.

Czy oddłużenie obejmie wspólny kredyt?

Włączenie majątku wspólnego do masy trzeba oddzielić od osobistej odpowiedzialności za dług. Zakres zwykłego zaspokojenia z majątku małżeńskiego reguluje między innymi art. 41 KRO. Upadłość uruchamia jednak szczególną regułę art. 124; brak zgody drugiego małżonka na pożyczkę nie oznacza automatycznego wyłączenia wspólnego mieszkania.

Jeżeli oboje małżonkowie są kredytobiorcami, oddłużenie jednego nie zwalnia drugiego z jego zobowiązania. Art. 491¹⁵ ust. 5 zachowuje prawa wierzyciela wobec współdłużników i poręczycieli. Także długi zaciągnięte wyłącznie przez małżonka niebędącego upadłym nie znikają w postępowaniu drugiej osoby. Sytuację rodziny trzeba zatem oceniać osobno od strony własności majątku i osobno od strony podpisanych zobowiązań.