Jak sąd ustala wysokość rat w planie spłaty wierzycieli?

Kto proponuje raty, a kto o nich rozstrzyga?

W typowym uproszczonym postępowaniu konsumenckim syndyk, po upływie terminu zgłoszeń wierzytelności i likwidacji majątku, przedstawia projekt planu spłaty albo informację uzasadniającą inne rozstrzygnięcie. Wynika to z art. 491¹⁴ Prawa upadłościowego. Upadły i wierzyciele mogą przedstawić stanowiska do projektu; ustawa przewiduje na to czternaście dni od doręczenia ze stosownym pouczeniem.

Ostatecznie plan ustala sąd, który nie jest związany propozycją upadłego ani wierzycieli. Jeżeli upadły, syndyk lub wierzyciel wnosi o rozprawę, jej przeprowadzenie wynika z art. 491¹⁴ ust. 4. To moment na wyjaśnienie spornych założeń dotyczących dochodów, potrzeb i przewidywanych wpłat. Przy sprawie konsumenckiej prowadzonej według części pierwszej ustawy obowiązuje odrębna procedura: art. 369 przewiduje wniosek upadłego w ciągu trzydziestu dni od obwieszczenia postanowienia o zakończeniu postępowania.

Możliwości zarobkowe są szersze niż bieżąca pensja

Art. 491¹⁵ ust. 4 odwołuje się do możliwości zarobkowych. Oznacza to ocenę tego, jakie dochody upadły może realnie osiągać w swoich warunkach, a nie wyłącznie odczyt ostatniego przelewu. Znaczenie mogą mieć kwalifikacje, doświadczenie, zdrowie, dostępna praca i obowiązki opiekuńcze. Ocena powinna uwzględniać rzeczywiste ograniczenia, zamiast zakładać nieosiągalne zatrudnienie.

Niska pensja nie przesądza zatem automatycznie niskiej raty, jeżeli możliwości zarobkowe są większe. Jednocześnie sama wcześniejsza wysoka pensja nie dowodzi, że upadły nadal może tyle zarabiać mimo udokumentowanej choroby czy utraty określonych uprawnień. Dochody nieregularne trzeba przedstawić w sposób pozwalający zrozumieć ich częstotliwość i trwałość, bez utożsamiania wyjątkowo dobrego miesiąca ze stałym standardem.

Jakie potrzeby rodziny i mieszkania uwzględnia sąd?

Ustawa nakazuje uwzględnić konieczność utrzymania upadłego oraz osób pozostających na jego utrzymaniu, w tym potrzeby mieszkaniowe. Znaczenie mają więc uzasadnione wydatki na mieszkanie, żywność, leczenie, transport i potrzeby dzieci. Sąd ocenia ich rzeczywistą wysokość oraz związek z sytuacją rodziny.

Nie każdy wydatek deklarowany w domowym budżecie musi zostać uznany za konieczny w pełnej wysokości. Potrzebne jest wyjaśnienie kosztów nietypowych albo szczególnie wysokich. Równocześnie wydatków medycznych czy opiekuńczych nie można rzetelnie ocenić przez porównanie z rodziną, która takich potrzeb nie ma. Jeżeli gospodarstwo utrzymuje więcej osób, znaczenie ma rzeczywisty podział kosztów, bez automatycznego przypisywania upadłemu wszystkich opłat.

Plan spłaty nie jest dalszym zajęciem pensji przez syndyka. Przepisy chroniące część wynagrodzenia lub świadczenia przy ustalaniu masy i reguły określania późniejszych rat służą odrębnym etapom. Kwota przekazywana wcześniej do masy nie staje się z tego powodu automatycznie ratą planu.

Jakie dokumenty pomagają ustalić realną ratę?

Przydatne są umowy dotyczące zatrudnienia, zaświadczenia o dochodach, rozliczenia podatkowe i dane o świadczeniach. Gdy dochody się zmieniają, dokumenty z odpowiednio dłuższego okresu pozwalają ustalić, czy spadek lub wzrost ma charakter stały. Wyjaśnienia dotyczące braku pracy mogą wymagać przedstawienia rzeczywistych możliwości jej podjęcia i istniejących przeszkód.

Po stronie wydatków znaczenie mają umowa najmu, rozliczenia opłat, dokumenty potwierdzające leczenie, konieczną opiekę i utrzymanie osób zależnych. Sama suma wpisana do zestawienia ma mniejszą wartość niż przejrzyste wyjaśnienie, skąd wynika i kto ją ponosi. Dokumentacja powinna również pozwalać odróżnić wydatki powtarzalne od jednorazowych oraz uwzględnić istotne zmiany, które nastąpiły po przygotowaniu projektu syndyka.

Wysokość długu i czas spłaty też mają znaczenie

Sąd uwzględnia wysokość niezaspokojonych wierzytelności i stopień ich zaspokojenia w toku postępowania. Nie oznacza to obowiązku ustalenia rat zapewniających spłatę całego zadłużenia niezależnie od możliwości upadłego. W planie mogą zostać ujęte także niepokryte koszty i inne zobowiązania masy, z ograniczeniami wynikającymi z art. 491¹⁵ ust. 2.

Podstawowy okres spłaty wynosi nie więcej niż trzydzieści sześć miesięcy. Przy umyślnym doprowadzeniu do niewypłacalności albo rażącym niedbalstwie ustawa przewiduje zasadniczo okres od trzydziestu sześciu do osiemdziesięciu czterech miesięcy. Trzeba jednocześnie uwzględnić szczególne reguły skrócenia i zaliczania czasu z art. 491¹⁵ ust. 1b–1d. Sama liczba miesięcy nie wyznacza jednak wysokości raty.

Jeżeli upadły nie jest zdolny do jakichkolwiek spłat, sąd bada przesłanki umorzenia bez planu lub umorzenia warunkowego z art. 491¹⁶. Brak środków wymaga oceny trwałości i przyczyn, a nie mechanicznego ustalenia niemożliwej do wykonania dodatniej raty.

Czy ratę można zmienić po ustaleniu planu?

Art. 491¹⁹ umożliwia zmianę planu, gdy upadły nie może wykonać obowiązków, a w określonych trwałych, niezależnych od niego okolicznościach także uchylenie planu i umorzenie pozostałych zobowiązań. Samodzielne obniżenie przelewu nie zmienia orzeczenia. Konieczne jest przedstawienie sądowi sytuacji uzasadniającej właściwe rozstrzygnięcie.

Istotna poprawa majątkowa również może uzasadniać zmianę, ale art. 491¹⁹ ust. 3 odróżnia ją od samego wzrostu wynagrodzenia za pracę lub dochodów z osobistej działalności zarobkowej. Podwyżka nie oznacza więc automatycznej podwyżki rat. Nadal obowiązują coroczne sprawozdania i rzetelne wykazywanie przychodów. Wykonanie planu jest następnie oceniane przez sąd przy rozstrzyganiu o oddłużeniu.